MT(VOM)
မြန်မာနှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတို့၏ ဆက်ဆံရေးသည် ၁၉၄၈ ခုနှစ် လွတ်လပ်ရေးရပြီးမှ စတင်ခဲ့သည်ဟု အများစုက ယူဆတတ်ကြသော်လည်း၊ လက်တွေ့တွင် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ၁၉၄၁ ခုနှစ်ကတည်းက အစပျိုးခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
ပထမဆုံး ထိတွေ့ဆက်ဆံမှု (၁၉၄၁)
မြန်မာနှင့် အမေရိကန်တို့၏ ပထမဆုံး အဆင့်မြင့် တွေ့ဆုံမှုမှာ ၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပါသည်။ ထိုစဉ်က မြန်မာနိုင်ငံ၏ နန်းရင်းဝန်ဖြစ်သူ ဂဠုန်ဦးစောသည် ဗြိတိန်နိုင်ငံသို့ သွားရောက်ကာ မြန်မာပြည်အား ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ကိုလိုနီအဆင့်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သော်လည်း မအောင်မြင်ခဲ့ပေ။ ထို့ကြောင့် ဝါရှင်တန်ဒီစီသို့ ဆက်လက်ထွက်ခွာခဲ့ပြီး အမေရိကန်သမ္မတ ဖရန်ကလင် ဒီ ရူစဗဲ့ (Franklin D. Roosevelt) နှင့် တွေ့ဆုံခွင့်ရရှိခဲ့ပါသည် [1]။ ဦးစောသည် အမေရိကန်နှင့် ဗြိတိန်တို့၏ “အတ္တလန္တိတ် ပဋိညာဉ်စာချုပ်” ပါ ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့် မူဝါဒကို မြန်မာနိုင်ငံအတွက် အကျုံးဝင်စေရေး တောင်းဆိုခဲ့သော်လည်း စစ်အတွင်းကာလ ဖြစ်၍ အမေရိကန်က မဟာမိတ် ဗြိတိန် ၏ ကိုလိုနီဆိုင်ရာ ပြသနာများကို ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မပြုသည့် သဘောဖြင့် ဦးစောအား တိကျသော ကတိကဝတ် မပေးခဲ့ပေ။ အိမ်ပြန်မလှခဲ့သော
ဦးစောသည် အမေရိက မှ အပြန် ပေါ်တူဂီနိုင်ငံ လစ္စဘွန်းမြို့ ဂျပန် ကောင်စစ်ဝန်နှင့် လျှို့ဝှက်တွေ့ဆုံပြီး စစ်အတွင်း ဗြိတိသျှ ကို မြန်မာက မကူဘဲ ၊ ဂျပန် နှင့်ပေါင်း ပါက စစ်အပြီး လွတ်လပ်ရေး အာမခံချက်လိုချင်ကြောင်းဆွေးနွေးခဲ့ပါသည်။ ဂျပန်ကောင်စစ်ဝန်ရုံး ကြေးနန်းကို အင်္ဂလိပ်ထောက်လှန်းရေး ကကြားဖြတ်နားထောင် ရာ ထိုသတင်းပေါက်ကြား၍ ဦးစော ကို ဗြိတိသျှတို့က ဖမ်းဆီးပြီး စစ်အတွင်းတလျှောက်လုံး ယူဂန္ဓာနိုင်ငဲမှာ ထိန်းသိမ်းထားခဲ့သည်။
ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း မြေပြင်စစ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများ (၁၉၄၂-၁၉၄၅)
ဂဠုန်ဦးစော၏ ခရီးစဉ်အပြီး မကြာမီမှာပင် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်မီးသည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ကူးစက်လာခဲ့ပါသည်။ ဤကာလသည် မြန်မာနှင့် အမေရိကန်တို့ မြေပြင်တွင် လက်တွေ့ စစ်ရေးအရ အနီးကပ် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခဲ့သော အရေးပါသည့် အချိန်ကာလ ဖြစ်ပါသည်။ အမေရိကန်သည် တရုတ်-မြန်မာ-အိန္ဒိယ (CBI) စစ်မျက်နှာကို ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး အမေရိကန် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဂျိုးဇက် စတီးဝဲလ် (General Joseph Stilwell) က ဦးဆောင်ခဲ့ပါသည်။
အထင်ရှားဆုံးသော လှုပ်ရှားမှုမှာ အမေရိကန် မဟာဗျူဟာ ထောက်လှမ်းရေးရုံး (OSS – ယနေ့ခေတ် CIA ၏ ရှေ့ပြေးအဖွဲ့) လက်အောက်ရှိ “တပ်ဖွဲ့ ၁၀၁” (Detachment 101) ၏ စစ်ဆင်ရေးများပင် ဖြစ်ပါသည်။ အဆိုပါ တပ်ဖွဲ့ ၁၀၁ သည် ကချင်တိုင်းရင်းသားများကို စည်းရုံးလေ့ကျင့်ပေးကာ “ကချင်ရိန်းဂျား” (Kachin Rangers) အမည်ဖြင့် ပြောက်ကျားတပ်ဖွဲ့များ ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ဂျပန်တပ်များကို နောက်ကျောမှ အောင်မြင်စွာ တိုက်ခိုက်နိုင်ခဲ့ပါသည်။ ထို့အပြင် အမေရိကန် အင်ဂျင်နီယာတပ်များ ဦးဆောင်၍ တရုတ်နိုင်ငံသို့ စစ်လက်နက်ရိက္ခာများ ပို့ဆောင်နိုင်ရန် “လီဒိုလမ်းမကြီး” (Ledo Road) ကို မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းဖြတ်၍ အခက်အခဲများစွာကြားမှ ဖောက်လုပ်ခဲ့ကြပါသည်။ ဤအဖြစ်အပျက်များသည် နှစ်နိုင်ငံသမိုင်းတွင် အရေးပါသော စစ်ရေးပူးပေါင်းမှု မှတ်တိုင်များ ဖြစ်ခဲ့ပါသည်။
လွတ်လပ်ရေးရစ ကာလနှင့် တရုတ်ဖြူ အရေးအခင်း
၁၉၄၈ ခုနှစ် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် အမေရိကန်က တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုကာ အကူအညီများ ပေးအပ်ခဲ့သော်လည်း ၁၉၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ဆက်ဆံရေး တင်းမာလာခဲ့သည်။ တရုတ်ပြည်တွင်းစစ်တွင် ရှုံးနိမ့်ခဲ့သော ကူမင်တန် (တရုတ်ဖြူ) တပ်များ ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်း ကျူးကျော်လာမှုကို အမေရိကန် ဗဟိုထောက်လှမ်းရေးအေဂျင်စီ (CIA) က နောက်ကွယ်မှ လျှို့ဝှက်ထောက်ပံ့နေကြောင်း မြန်မာအစိုးရက တွေ့ရှိခဲ့ရခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပါသည် [2]။ ဤဖြစ်စဉ်ကြောင့် မြန်မာအစိုးရသည် အမေရိကန်၏ အကူအညီများကို ငြင်းပယ်ခဲ့ပြီး ဘက်မလိုက် နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒကို ပိုမိုတင်းကျပ်စွာ ကျင့်သုံးခဲ့ပါသည်။
မဆလခေတ်နှင့် နောက်ကွယ်မှ စစ်ရေး/မူးယစ် လျှို့ဝှက်ပူးပေါင်းမှုများ
၁၉၆၂ ခုနှစ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း အာဏာသိမ်းပြီး တံခါးပိတ်ဝါဒ ကျင့်သုံးချိန်တွင် အမေရိကန်နှင့် နိုင်ငံရေးအရ ဆက်ဆံမှု ပြတ်တောက်သွားသည်ဟု ထင်ရသော်လည်း လက်တွေ့တွင် နောက်ကွယ်မှ လက်တွေ့ကျကျ ဆက်ဆံမှုများ ရှိခဲ့ပါသည်။
အထူးသဖြင့် ၁၉၇၀ နှင့် ၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အမေရိကန် မူးယစ်ဆေးဝါး တားဆီးနှိမ်နင်းရေးအေဂျင်စီ (DEA) နှင့် မြန်မာစစ်အစိုးရတို့အကြား မူးယစ်ဆေးဝါးနှိမ်နင်းရေး ခေါင်းစဉ်ဖြင့် လျှို့ဝှက်ပူးပေါင်းမှုများ ရှိခဲ့သည်။ အမေရိကန်သည် ဘဲလ် (Bell) ရဟတ်ယာဉ်များနှင့် ဓာတုပေါင်းသတ်ဆေးများကို ထောက်ပံ့ပေးခဲ့ပြီး၊ မြန်မာစစ်တပ်က ယင်းအကူအညီများကို ဘိန်းခင်းဖျက်ဆီးရေးတွင်သာမက တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်များကို နှိမ်နင်းသည့် စစ်ဆင်ရေးများတွင်ပါ အသုံးပြုခဲ့သည်ကို အမေရိကန်အစိုးရက သိလျက်နှင့် မျက်ကွယ်ပြုထားခဲ့ပါသည် [3]။ ၎င်းသည် လူ့အခွင့်အရေးထက် ပထဝီနိုင်ငံရေးနှင့် လုံခြုံရေးအကျိုးစီးပွားကို ဦးစားပေးသော အမေရိကန်၏ မူဝါဒကို ပြသနေပါသည်။
အမေရိကန်-NLD ဆက်ဆံရေးနှင့် ဒဏ်ခတ်ပိတ်ဆို့မှုများ
၁၉၈၈ ခုနှစ် အရေးတော်ပုံကို စစ်တပ်က နှိမ်နင်းပြီးနောက် အမေရိကန်-မြန်မာ ဆက်ဆံရေးသည် အဆိုးရွားဆုံး အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ အမေရိကန်၏ မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ မူဝါဒသည် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် (NLD) အပေါ်တွင် လုံးလုံးလျားလျား အခြေခံလာခဲ့ပါသည်။ အမေရိကန်သည် NLD ၏ သဘောထားကို နားထောင်ကာ မြန်မာစစ်အစိုးရအပေါ် ပြင်းထန်သော စီးပွားရေး ပိတ်ဆို့ဒဏ်ခတ်မှုများ (Sanctions) ကို နှစ်ပေါင်း ၂၀ ကျော်ကြာ ဆက်တိုက် ပြုလုပ်ခဲ့ပါသည်။ အမေရိကန် နိုင်ငံရေးအသိုင်းအဝိုင်းတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ဒီမိုကရေစီ ပြယုဂ်တစ်ခုအဖြစ် အခိုင်အမာ သတ်မှတ်ထောက်ခံခဲ့ကြသည်။
စစ်အစိုးရနှင့် အမေရိကန်တို့၏ နောက်ကွယ်မှ သံတမန်ရေးပိတ်ဆို့မှုများ ပြဋ္ဌာန်းထားသော်လည်း အမေရိကန်သည် မြန်မာစစ်ဗိုလ်ချုပ်များနှင့် အဆက်အသွယ် လုံးဝဖြတ်တောက်ခဲ့ခြင်း မရှိပေ။ ၂၀၀၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၁၁ အကြမ်းဖက်တိုက်ခိုက်မှု (9/11) အပြီးတွင် အကြမ်းဖက်မှု တိုက်ဖျက်ရေးဆိုင်ရာ ထောက်လှမ်းရေးသတင်း ဖလှယ်မှုများကို အမေရိကန် CIA နှင့် မြန်မာစစ်ထောက်လှမ်းရေးတို့ လျှို့ဝှက်လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြသည်။
ထို့အပြင် မြန်မာနိုင်ငံအပေါ် တရုတ်၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု ကြီးထွားလာခြင်းကို စိုးရိမ်သော အမေရိကန်သည် လျှို့ဝှက်သံတမန်လမ်းကြောင်းများမှတစ်ဆင့် စစ်အစိုးရ ခေါင်းဆောင်များနှင့် ချိတ်ဆက်ကာ တရုတ်၏ ဩဇာမှ ခွဲထွက်ရန် သိမ်းသွင်းစည်းရုံးမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဦးသိန်းစိန်အစိုးရ၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးကို အမေရိကန်က အလျင်အမြန် ကြိုဆိုခဲ့ခြင်းမှာ ဤပထဝီနိုင်ငံရေး မဟာဗျူဟာကြောင့်လည်း ပါဝင်ပါသည်။
NLD အစိုးရလက်ထက် ရွှေရောင်လွှမ်းသောကာလနှင့် သဘောထားကွဲလွဲမှုများ
၂၀၁၅ ခုနှစ် ရွေးကောက်ပွဲတွင် NLD အနိုင်ရပြီးနောက် နှစ်နိုင်ငံ ဆက်ဆံရေးမှာ သမိုင်းတစ်လျှောက် အကောင်းဆုံး အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိခဲ့ပါသည်။ အမေရိကန်သမ္မတ အိုဘားမား (Barack Obama) ၏ ခရီးစဉ်များ၊ ပိတ်ဆို့မှုများ ရုပ်သိမ်းပေးခြင်း၊ USAID မှတစ်ဆင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးအကူအညီများစွာ ပေးအပ်ခြင်းတို့ဖြင့် NLD အစိုးရအား အပြည့်အဝ ပံ့ပိုးပေးခဲ့ပါသည်။
သို့သော် ၂၀၁၇ ခုနှစ် ရခိုင်ပြည်နယ် ပဋိပက္ခ (ရိုဟင်ဂျာအရေး) ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ အမေရိကန်နှင့် NLD အစိုးရ (အထူးသဖြင့် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်) တို့အကြား ဆက်ဆံရေး တင်းမာမှုများ စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ အမေရိကန်အပါအဝင် အနောက်နိုင်ငံများက လူ့အခွင့်အရေးချိုးဖောက်မှုများအပေါ် ပြင်းထန်စွာ ရှုတ်ချခဲ့ပြီး ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ရပ်တည်ချက်ကို ဝေဖန်ခဲ့ကြသည်။ သို့တိုင်အောင် အမေရိကန်သည် စစ်တပ်အာဏာပြန်ရမည့်အရေးကို မလိုလားသဖြင့် NLD အစိုးရနှင့် ဒီမိုကရေစီ အသွင်ကူးပြောင်းရေးကို ဆက်လက်ထောက်ခံသည့် မူဝါဒကို သတိထား၍ ကျင့်သုံးခဲ့ရပါသည် [4]။
၂၀၂၁ အလွန် မျက်မှောက်ကာလ (၂၀၂၁-၂၀၂၆)
၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ အရေးအခင်း ကြောင့် နှစ်နိုင်ငံ ဆက်ဆံရေးမှာ အောက်ခြေအထိ ပြန်လည်ကျဆင်းသွားခဲ့ပါသည်။ အမေရိကန်အစိုးရသည် အာဏာသိမ်းမှုကို ပြင်းထန်စွာ ရှုတ်ချပြီး မြန်မာအစိုးရစစ်တပ် နှင့် ၎င်းတို့၏ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများကို ပစ်မှတ်ထား ဒဏ်ခတ်ပိတ်ဆို့မှုများ အဆင့်ဆင့် ပြန်လည်ချမှတ်ခဲ့ပါသည်။
ယခု မျက်မှောက်ကာလအထိ အမေရိကန်သည် သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင် အစိုးရ အား ထက် အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG)၊ NUCC နှင့် တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများ (EAOs) နှင့် နိုင်ငံရေးအရ အသိအမှတ်ပြု ဆက်ဆံခြင်း၊ လူသားချင်းစာနာမှု အကူအညီများ ပေးအပ်ခြင်းတို့ကို ပို၍ လုပ်ဆောင်လျက်ရှိပါသည်။ လွှတ်တော်မှ BURMA Act ကို ပြဋ္ဌာန်း၍ မြန်မာ့ဒီမိုကရေစီအရေးကို တရားဝင် ပံ့ပိုးပေးနေသော်လည်း၊ တရုတ်၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုနှင့် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ၏ သဘောထားကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားကာ အမေရိကန်၏ မြန်မာ့အရေး ချဉ်းကပ်မှုမှာ အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ သတိထား ချင့်ချိန်နေဆဲ ဖြစ်သည်ကို တွေ့ရပါသည်။
၁၉၄၁ ခုနှစ်မှစတင်ခဲ့သော မြန်မာ-အမေရိကန် ဆက်ဆံရေးသမိုင်းကြောင်းသည် ဒီမိုကရေစီနှင့် လူ့အခွင့်အရေးဟူသော စံတန်ဖိုးများအပေါ် အခြေခံသည်ဟု ဆိုသော်လည်း၊ လက်တွေ့တွင်မူ ပထဝီနိုင်ငံရေး၊ တရုတ်ကို ထိန်းချုပ်ရေးနှင့် နှစ်နိုင်ငံ၏ အမျိုးသားအကျိုးစီးပွား (National Interests) တို့ကသာ လျှို့ဝှက်ပူးပေါင်းမှုများနှင့် အတက်အကျများကို အဓိက လွှမ်းမိုးပုံဖော်နေကြောင်း အထင်အရှား တွေ့မြင်နိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။
MT(VOM)
Ref
[1] Tarling, N. (2001). Imperialism in Southeast Asia. London: Routledge.
[2] Lintner, B. (1990). Outrage: Burma’s Struggle for Democracy. Review Publishing Company. (Details CIA involvement with KMT forces).
[3] Steinberg, D. I. (2001). Burma: The State of Myanmar. Georgetown University Press. (Discusses US-Burma anti-narcotics cooperation and the military’s dual use of US equipment in the 1970s and 80s).
[4] Myint-U, T. (2019). The Hidden History of Burma: Race, Capitalism, and the Crisis of Democracy in the 21st Century. W. W. Norton & Company. (Analyzes the US-NLD relationship dynamics and the impact of the Rohingya crisis)
